Czy polskie seriale mogą konkurować ze światowymi produkcjami? Jeszcze dekadę temu to pytanie wywołałoby co najwyżej uśmiech politowania. Kojarzone głównie z niekończącymi się tasiemcami i komediami sytuacyjnymi o wątpliwym poziomie humoru, rodzime produkcje telewizyjne rzadko kiedy były synonimem jakości. Jednak na naszych oczach dokonała się rewolucja. Platformy streamingowe, odwaga twórców i rosnące budżety sprawiły, że na rynku zaczęły pojawiać się tytuły, które nie tylko nie mają się czego wstydzić, ale wręcz wyznaczają nowe standardy. To opowieść o serialach, w które mało kto wierzył, a które zamknęły usta największym krytykom i na stałe zmieniły krajobraz polskiej telewizji. Oto produkcje, które udowodniły, że określenie „dobre, bo polskie” wcale nie musi być ironiczne.
Ślepnąc od świateł (2018)
Zacznijmy od prawdziwego trzęsienia ziemi. Kiedy HBO ogłosiło, że adaptuje mroczną, naszpikowaną wulgaryzmami i narkotycznym transem powieść Jakuba Żulczyka, wielu pukało się w czoło. W roli głównej obsadzono rapera, Kamila „Sariusa” Nożyńskiego, który nie miał praktycznie żadnego doświadczenia aktorskiego. Sceptycyzm był wszechobecny. Spodziewano się pretensjonalnej, przeestetyzowanej wydmuszki, która nie udźwignie ciężaru literackiego pierwowzoru.
Co sprawiło, że chwyciło?
To, co zobaczyliśmy na ekranie, było audiowizualnym arcydziełem. Reżyser Krzysztof Skonieczny stworzył hipnotyczny, neonowy koszmar Warszawy, w którym każdy kadr był małym dziełem sztuki. Serial pulsował w rytm muzyki techno, wciągając widza w tygodniową odyseję dilera kokainy, Kuby. I ten casting! Nożyński, ze swoją kamienną twarzą i zmęczonymi oczami, okazał się strzałem w dziesiątkę. Ale prawdziwymi złodziejami scen byli aktorzy drugoplanowi:
- Jan Frycz jako Dario – jego kreacja psychopatycznego gangstera z filozoficznym zacięciem przeszła do historii polskiego aktorstwa. Każda jego scena mroziła krew w żyłach.
- Robert Więckiewicz jako Jacek – stworzył postać tragiczną, zmęczoną życiem policjanta, która budziła autentyczne współczucie.
- Cezary Pazura w roli „Stryja” – aktor, kojarzony głównie z komediami, pokazał zupełnie nowe, przerażające oblicze.
„Mało kto wie, że rola Daria była pisana z myślą o zupełnie innym aktorze” – zdradza nam anonimowy członek ekipy. „Kiedy Jan Frycz wszedł na casting, od razu było wiadomo, że nikt inny nie może tego zagrać. On nie grał Daria, on nim był”. Serial stał się fenomenem kulturowym, a dialogi z niego weszły do potocznego języka.
1670 (2023)
Komedia historyczna w formacie mockumentary osadzona w realiach XVII-wiecznej Polski szlacheckiej? Na papierze brzmiało to jak przepis na katastrofę. Netflix, przyzwyczajony raczej do bezpiecznych kryminałów i dramatów, podjął ogromne ryzyko. Obawiano się humoru opartego na tanich stereotypach, niezrozumiałych dla zagranicznej publiczności i żenujących dla polskiej. Wszyscy czekali na historyczną wersję „Świata według Kiepskich”.
Dlaczego nikt się nie spodziewał?
Dostaliśmy jeden z najinteligentniejszych i najzabawniejszych polskich seriali wszechczasów. Twórcy, Maciej Buchwald i Kordian Kądziela, połączyli absurd w stylu „The Office” z celną satyrą na współczesną Polskę. Serial, udając opowieść o sarmatach, w rzeczywistości jest lustrem, w którym odbijają się nasze dzisiejsze wady: megalomania, ksenofobia, spory sąsiedzkie i polityczne wojenki. Bartłomiej Topa jako Jan Paweł, „właściciel mniejszej połowy wsi Adamczycha”, stworzył postać ikoniczną.
„Sukces 1670 polega na genialnym paradoksie. Używa historycznego kostiumu, by opowiedzieć o tym, co tu i teraz. To komentarz do naszej rzeczywistości, ale podany w tak absurdalnej i lekkiej formie, że trafia do każdego, niezależnie od poglądów politycznych” – ocenia dr Anna Nowakowska, socjolożka kultury.
Serial stał się wiralowym hitem, a cytaty takie jak „Bóg, honor, chłosta” czy „Żeby Polska była Polską… i żeby była dla Polaków” zyskały nowe, prześmiewcze znaczenie.
Wielka woda (2022)
Kolejna produkcja Netflixa, która na starcie budziła wątpliwości. Serial o Powodzi Tysiąclecia we Wrocławiu w 1997 roku? Temat trudny, lokalny i potencjalnie nudny. Jak zrobić z tego wciągającą opowieść, która porwie widzów na całym świecie? Obawiano się patetycznego dramatu katastroficznego, pełnego tekturowych postaci i uproszczeń. Pamięć o tamtych wydarzeniach jest wciąż żywa, więc presja była ogromna.
Co sprawiło, że chwyciło?
Reżyserzy Jan Holoubek i Bartłomiej Ignaciuk postawili na ludzkie historie. Zamiast epatować katastrofą, skupili się na dylematach bohaterów: hydrolożki Jaśminy Tremer (fenomenalna Agnieszka Żulewska), która próbuje ostrzec władze, ambitnego polityka Jakuba Marczaka (Tomasz Schuchardt) i zbuntowanego mieszkańca Kęt, Andrzeja Rębacza (Ireneusz Czop). Serial okazał się precyzyjnie skonstruowanym thrillerem, w którym największym wrogiem nie jest woda, lecz ludzka arogancja, biurokracja i polityczne gierki.
Produkcja imponowała rozmachem. Na potrzeby serialu zbudowano ogromne fragmenty miasta, które następnie zalano milionami litrów wody. Efekt był porażający i niezwykle realistyczny. Wielka woda stała się globalnym hitem, trafiając do TOP 10 najchętniej oglądanych seriali nieanglojęzycznych na Netflixie w kilkudziesięciu krajach.
Rojst (2018)
Kiedy niszowa platforma Showmax (która ostatecznie wycofała się z Polski) ogłosiła produkcję kryminału z Andrzejem Sewerynem i Dawidem Ogrodnikiem w rolach głównych, zainteresowanie było umiarkowane. Gatunek wydawał się wyeksploatowany, a mały gracz na rynku VOD nie budził zaufania. Akcja osadzona w ponurych latach 80. również nie brzmiała jak przepis na sukces komercyjny.
Dlaczego nikt się nie spodziewał?
Jan Holoubek (tak, znowu on!) stworzył serial, który jest przede wszystkim… klimatem. Gęstym, dusznym, lepkim jak bagna tytułowego Rojstu. To Polska u schyłku PRL-u, pełna beznadziei, papierosowego dymu i korupcji. Historia podwójnego morderstwa jest tu tylko pretekstem do pokazania moralnego rozkładu systemu. Chemia między cynicznym weteranem dziennikarstwa Witoldem Wanyczem (Seweryn) a młodym, idealistycznym Piotrem Zarzyckim (Ogrodnik) była elektryzująca. Serial był tak dobry, że po upadku Showmaxa prawa do niego przejął Netflix, zamawiając kolejne dwa sezony (Rojst ’97 i Rojst Millenium), które utrzymały równie wysoki poziom.
Wataha (2014)
Pierwszy sezon Watahy od HBO spotkał się z mieszanym przyjęciem. Choć doceniano piękne zdjęcia Bieszczad i surowy klimat, fabuła była momentami nierówna. Stacja początkowo ogłosiła nawet, że nie będzie kontynuacji. Wydawało się, że to koniec historii kapitana Rebrowa. Jednak protesty fanów i petycje sprawiły, że HBO zmieniło zdanie. Mało kto wierzył, że serial powróci w lepszej formie.
Co sprawiło, że chwyciło?
Drugi i trzeci sezon to już zupełnie inna liga. Twórcy wyciągnęli wnioski z krytyki. Fabuła stała się bardziej zwarta, postacie pogłębione, a intryga kryminalna (skupiona wokół przemytu ludzi i handlu bronią) nabrała aktualności i międzynarodowego wymiaru. Leszek Lichota stworzył jedną z najbardziej ikonicznych postaci w historii polskich seriali – milczącego, złamanego przez życie, ale niezłomnego strażnika granicznego. Wataha stała się wizytówką HBO w Europie Środkowej i dowodem na to, że warto słuchać głosu widzów.
Król (2020)
Adaptacja bestsellerowej powieści Szczepana Twardocha była jednym z najbardziej wyczekiwanych seriali Canal+. Budżet był ogromny, obsada gwiazdorska (Michał Żurawski, Arkadiusz Jakubik, Borys Szyc), a oczekiwania jeszcze większe. I właśnie dlatego sceptycy zacierali ręce. Uważali, że nie da się przenieść na ekran specyficznego, brutalnego i onirycznego języka Twardocha bez popadania w kicz. Obawiano się, że gangsterska opowieść o przedwojennej Warszawie zamieni się w kostiumowy teatrzyk.
Dlaczego nikt się nie spodziewał?
Jan P. Matuszyński, reżyser Ostatniej Rodziny, podołał zadaniu. Stworzył brutalny, brudny i jednocześnie wystylizowany świat żydowskiego półświatka. Serial nie bał się przemocy, ale też nie epatował nią bez celu. To była opowieść o władzy, tożsamości i nadciągającej apokalipsie. Michał Żurawski jako bokser Jakub Szapiro był magnetyczny, ale to Arkadiusz Jakubik w roli Jana „Kuma” Kaplicy skradł show, tworząc postać odpychającą i fascynującą zarazem. Król udowodnił, że polskie seriale historyczne nie muszą być grzecznymi laurkami – mogą być pełnokrwistym, mrocznym kinem gatunkowym.
Klangor (2021)
Kolejny kryminał od Canal+? Ile można? Po sukcesie Belfra i Kruka wydawało się, że formuła powoli się wyczerpuje. Zapowiedzi sugerowały kolejną historię o zaginięciu nastolatki i zdesperowanym ojcu prowadzącym własne śledztwo. Brzmiało znajomo. Sceptycy przewidywali, że dostaniemy polską, uboższą wersję skandynawskich noir.
Co sprawiło, że chwyciło?
Klangor okazał się czymś znacznie więcej niż tylko kryminałem. To przede wszystkim porażający dramat psychologiczny o rozpadzie rodziny, żałobie i granicach, które człowiek jest w stanie przekroczyć dla swojego dziecka. Arkadiusz Jakubik (znowu on!) w roli psychologa więziennego Rafała Wejmana dał absolutny popis aktorstwa. Jego ból, determinacja i powolne staczanie się w mrok były niemal fizycznie odczuwalne. Serial miał niespieszne tempo, budował napięcie ciszą i niedopowiedzeniami, a finał zostawiał widza z uczuciem głębokiego niepokoju. To dowód na to, że nawet w ogranej formule można znaleźć świeżość, jeśli postawi się na psychologiczną prawdę postaci.
Belfer (2016)
Zanim Canal+ stało się synonimem jakościowych seriali, był Belfer. To on przetarł szlaki. Ale na starcie nikt nie dawał mu wielkich szans. Maciej Stuhr, kojarzony głównie z ról komediowych, jako tajemniczy nauczyciel z mroczną przeszłością? Historia zagadkowej śmierci licealistki w małym miasteczku? Brzmiało jak setki podobnych produkcji zza oceanu. Przewidywano, że będzie to kolejna próba nieudolnego naśladowania zachodnich wzorców.
Co sprawiło, że chwyciło?
Po pierwsze, scenariusz. Jakub Żulczyk i Monika Powalisz stworzyli historię, która wciągała od pierwszego odcinka. Zagadka była wielowarstwowa, a każdy z bohaterów miał coś do ukrycia. Po drugie, obsada. Stuhr udowodnił, że jest aktorem wszechstronnym, a partnerowali mu znakomici młodzi aktorzy (m.in. Józef Pawłowski i Paulina Szostak). Po trzecie, realizacja. Łukasz Palkowski (reżyser Bogów) nadał serialowi kinowy rozmach. Belfer stał się ogólnonarodową obsesją – w tygodniu przed finałem internet huczał od teorii na temat tego, „kto zabił Asię Walewską”. To był moment, w którym wielu widzów po raz pierwszy pomyślało: „Wow, polskie seriale potrafią trzymać w napięciu”.
Pozostałe seriale, które zaskoczyły na plus
Lista produkcji, które przełamały stereotypy, jest oczywiście znacznie dłuższa. Warto wspomnieć o kilku innych tytułach, które dołożyły swoją cegiełkę do rewolucji w polskiej telewizji.
- Kruk. Szepty słychać po zmroku (2018) – Niezwykle mroczny, wręcz duszny thriller z Michałem Żurawskim w roli policjanta zmagającego się z traumą z dzieciństwa. Serial odważnie mieszał kryminał z elementami ludowych wierzeń i horroru.
- Artyści (2016) – Produkcja TVP, co samo w sobie było zaskoczeniem. Satyryczna opowieść o kulisach pracy w teatrze, napisana przez Pawła Demirskiego i wyreżyserowana przez Monikę Strzępkę. Serial niszowy, ale uwielbiany przez krytyków za inteligencję i bezkompromisowość.
- Skazana (2021) – Produkcja komercyjnej stacji (TVN/Player), która udowodniła, że można zrobić popularny, a jednocześnie mocny i dobrze zagrany serial. Agata Kulesza jako sędzia niesłusznie skazana i osadzona w więzieniu stworzyła kreację, od której nie można było oderwać wzroku.
- Minuta ciszy (2022) – Czarna komedia o branży pogrzebowej z Robertem Więckiewiczem i Piotrem Roguckim. Kolejny dowód na to, że Polacy potrafią robić seriale o nietypowej tematyce, z inteligentnym, gorzkim humorem.
- Absolutni debiutanci (2023) – Świeży, pełen słońca i autentyczności serial Netflixa o dorastaniu, przyjaźni i poszukiwaniu tożsamości. Zaskoczył naturalnością dialogów i świetną grą młodych, nieznanych aktorów.
- Informacja zwrotna (2023) – Adaptacja kolejnej powieści Żulczyka, tym razem z Arkadiuszem Jakubikiem w roli uzależnionego od alkoholu byłego muzyka, który szuka zaginionego syna. Mroczna, bolesna i niezwykle poruszająca opowieść o chorobie alkoholowej.
- Ranczo (2006) – Może to zaskoczenie, ale warto o nim pamiętać. Serial, który zaczynał jako lekka komedia, z sezonu na sezon stawał się coraz bardziej przenikliwą satyrą na polską mentalność, politykę i transformację. Zaskoczył głębią ukrytą pod płaszczykiem ludowej opowieści.
- Glina (2003) – Klasyk, który wyprzedził swoje czasy. Serial Władysława Pasikowskiego z Jerzym Radziwiłowiczem był brudnym, pesymistycznym kryminałem w stylu amerykańskiego neo-noir. Zaskoczył bezkompromisowością w czasach, gdy w telewizji królowały głównie telenowele.
Nowe polskie seriale, które warto obserwować
Fala wznosząca polskiego serialu nie zwalnia. Platformy streamingowe i tradycyjne stacje wciąż inwestują w odważne projekty. Warto mieć na oku nadchodzące premiery, bo nigdy nie wiadomo, która z nich okaże się kolejnym przełomem. Ten trend pokazuje, że polscy twórcy nie muszą już gonić Zachodu – coraz częściej to oni wyznaczają trendy i tworzą historie, które rezonują z widzami na całym świecie.
„Przez lata cierpieliśmy na kompleks niższości. Chcieliśmy robić seriale 'jak w Ameryce’. Przełom nastąpił, gdy twórcy zrozumieli, że naszą największą siłą jest opowiadanie własnych, lokalnych historii w uniwersalny sposób. Wielka woda nie jest o powodzi, jest o ludzkiej walce z żywiołem i biurokracją. Rojst nie jest o PRL-u, jest o moralnym bagnie. To właśnie ta autentyczność sprawiła, że polskie seriale wreszcie zaczęły być doceniane” – podsumowuje Piotr Zarembski, krytyk filmowy i medioznawca.
Droga od czasów, gdy szczytem serialowych emocji były perypetie bohaterów Klanu, do ery, w której z zapartym tchem czekamy na kolejne produkcje HBO, Canal+ czy Netflixa, była długa i wyboista. Ale jedno jest pewne: polski serial wstał z kolan. I co najważniejsze, udowodnił sceptykom, że ma do opowiedzenia jeszcze wiele fascynujących historii.
0 komentarzy